Hizmetler

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT)

Psikoloji literatüründe “üçüncü dalga” bilişsel davranışçı yaklaşımlar arasında yer alan, hem bilimsel hem de insan odaklı bir terapi modeli.

Zihindeki düşünceleri veya hissedilen acıyı değiştirmek yerine onlarla kurulan ilişkiyi dönüştüren; psikolojik esneklik kazandırmayı amaçlayan bir terapi modeli.

Randevu Al Tedavi seçeneklerini inceleyin

Tedavi planı kişinin klinik özelliklerine ve ihtiyaçlarına göre belirlenir.

**Doç. Dr. Sertaç Zengil**Psikiyatrist & Psikoterapist

GENEL BAKIŞ

Kabul ve Kararlılık Terapisi nedir?

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT: Acceptance and Commitment Therapy) ya da diğer bir ifade ile Kabul ve Adanmışlık Terapisi; psikoloji literatüründe “üçüncü dalga” bilişsel davranışçı yaklaşımlar arasında yer alan, hem bilimsel hem de insan odaklı bir terapi modelidir. Klasik terapiler çoğunlukla zihnimizdeki olumsuz düşünceleri değiştirmeye, onları “tamir etmeye” ya da yok etmeye odaklanır. ACT ise tamamen farklı bir felsefe sunar: Zihninizdeki düşünceleri veya hissettiğiniz acıyı değiştirmek zorunda değilsiniz; asıl değiştirmeniz gereken şey, onlarla kurduğunuz ilişkidir.

Kabul ve Kararlılık Terapisi, belirli semptom kümelenmelerini ya da tanı kodlarını hedef almak yerine, patolojinin zemininde yer alan “zihinsel katılık” ve “içsel deneyimlerden kaçma” süreçlerini dönüştürmeyi amaçlar. Bu tanılar üstü (transdiagnostik) karakteri sayesinde, hem psikiyatrik spektrumda hem de medikal ve performans odaklı alanlarda geniş bir uygulama alanına sahiptir.

Dünya genelinde yürütülen klinik araştırmalar ve sağlık otoriteleri (APA dahil), ACT’nin özellikle şu durumlarda yüksek başarı sağladığını göstermektedir: ruh sağlığı ve psikiyatrik bozukluklar; medikal / somatik hastalıklar ve sağlık yönetimi; subklinik durumlar, performans ve hayat krizleri.

ACT, modern tıbbın tamamen ortadan kaldıramadığı ya da kronik seyirli semptomlarla barışık yaşamayı gerektiren tablolarda en etkili psikolojik destek mekanizmalarından biridir. Herhangi bir psikolojik tanı almamış ancak yaşam kalitesini artırmak isteyen bireylerde de güçlü bir dönüşüm aracıdır.

Zihninizdeki düşünceleri veya hissettiğiniz acıyı değiştirmek zorunda değilsiniz; asıl değiştirmeniz gereken şey, onlarla kurduğunuz ilişkidir.

PSİKOLOJİK ESNEKLİK

Psikolojik esneklik nedir?

ACT, insanın psikolojik acı çekmesini çok doğal bir durum olarak görür. Hayatın içinde kaygı, üzüntü veya yas kaçınılmazdır.
Modelin amacı bu duyguları yok etmek değil, bireyin psikolojik esneklik kazanmasını sağlamaktır.
Psikolojik esneklik; zorlayıcı düşünce ve duyguların varlığına rağmen, kişinin hayatı felç olmadan, kendi seçtiği insani değerler doğrultusunda yaşamaya devam edebilme becerisidir.
Bu felsefe, Hexaflex adı verilen ve birbirini besleyen altı temel süreç (sütun) ve bu süreçleri danışana yaşatarak öğreten zengin metaforlar (benzetmeler) üzerinden yürütülür.

ALTI TEMEL SÜREÇ

Hexaflex: birbirini besleyen altı temel süreç

Kabul (zihinsel alan açmak)

Kabul, pes etmek ya da acıya boyun eğmek demek değildir. İstemediğimiz duygu ve düşünceleri bastırmak için enerji harcamayı bırakıp, onların varlığına gönüllü olarak zihnimizde yer açmaktır. Bataklık metaforu: Bir bataklığa saplandığınızı hayal edin. Oradan çıkmak için ne kadar çok çırpınırsanız, dibe o kadar hızlı batarsınız. Kurtulmanın tek yolu, vücut yüzeyini genişleterek bataklığın üzerinde sırtüstü uzanmaktır. ACT der ki: Zor duygulardan kurtulmak için çırpınmayı (kaçınmayı) bıraktığınızda, hayatın içinde batmazsınız.

Bilişsel ayrışma (düşüncelerden uzaklaşmak)

İnsanlar genellikle zihinlerinin ürettiği olumsuz senaryolarla tamamen bütünleşir (bilişsel birleşme) ve zihnindeki bir düşünceyi mutlak bir gerçek gibi algılar (örn: “Ben başarısız biriyim”). Ayrışma, düşünceyle aramıza mesafe koyarak onun sadece zihnin ürettiği bir “kelimeler kümesi” olduğunu fark etmektir. Otobüs yolcuları metaforu: Hayatınızı bir otobüs, kendinizi de o otobüsün şoförü olarak düşünün. Otobüsteki yolcular ise sizin korkularınız, anılarınız ve olumsuz düşüncelerinizdir. Bazı gürültücü yolcular (düşünceler) öne gelip size “Yanlış yoldasın, hemen sağa dön yoksa kaza yapacaksın!” diye bağırabilir. Şoför olarak onlarla kavga etmeye çalışırsanız direksiyonu bırakırsınız ve otobüs yoldan çıkar. Yapmanız gereken, onların arkada bağırmasına izin vermek ama otobüsü gitmek istediğiniz yöne doğru sürmeye devam etmektir.

Şimdiki anla temas (burada ve şimdi olmak)

İnsan zihni ya geçmişin pişmanlıklarında ya da geleceğin kaygılarında yaşar. Bu süreç, dikkati yargısız bir şekilde şu anki deneyime, yani “burada ve şimdi”ye getirmeyi amaçlar. Zihnin ürettiği zaman yolculuklarından sıyrılıp, beş duyu organıyla mevcut ana demirlenmeyi içerir.

Bağlam olarak benlik (gözlemleyen tarafımız)

Bizler sadece düşüncelerimizden, rollerimizden veya bedenimizden ibaret değiliz. İçimizde tüm bu süreçleri, duyguları ve olayları dışarıdan izleyen, hiç değişmeyen güvenli bir “gözlemci benlik” vardır. Gökyüzü metaforu: Sizin özünüz, benliğiniz koca bir gökyüzüdür. Düşünceleriniz, kaygılarınız veya öfkeniz ise gökyüzünden gelip geçen hava durumlarıdır (fırtınalar, kara bulutlar, yağmurlar). Fırtına ne kadar şiddetli olursa olsun gökyüzüne zarar veremez ve eninde sonunda geçip gider. Siz bulutun kendisi değilsiniz, siz bulutların gelip geçtiği gökyüzüsünüz.

Değerler (yaşam pusulası)

Değerler, ulaşılıp biten “hedefler” (örn: evlenmek, mezun olmak) değildir. Değerler, hayat boyu nasıl bir insan olmak istediğinizi belirleyen yönelimlerdir (örn: dürüst olmak, sevgi dolu bir ebeveyn olmak, üretken olmak). Hedefler birer varış noktasıysa, değerler o yoldaki pusuladır. Yolculuk boyunca pusulanız hep kuzeyi gösterir ve siz o yönde yürürsünüz.

Kararlı eylem (değerlere uygun adımlar atmak)

Hayat pusulanızı (değerlerinizi) belirledikten sonra, zihninizin ürettiği tüm o gürültücü yolculara (korkulara, tembelliklere, şüphelere) rağmen, o yönde somut ve kararlı adımlar atmaktır. Psikolojik acı oradadır, gitmemiştir; ancak siz acınızla el ele tutuşup, gitmek istediğiniz anla ve değerle uyumlu hayatı inşa etmeye devam edersiniz.

UYGULAMA ALANLARI

ACT hangi klinik tablolarda ve durumlarda uygulanır?

Duygudurum bozuklukları (kronik ve yineleyen depresyon)
Danışanın çöküş, isteksizlik veya boşluk hissiyle beyhude bir savaşa girmesini engeller. Kişinin içsel enerjisinin yükselmesini beklemeden, hayatını yeniden inşa edecek adımları atabilmesini (kararlı eylem) tetikler.
Anksiyete ve panik spektrumu
Yaygın kaygı, panik bozukluk ve sosyal fobi gibi tablolarda; fizyolojik uyarılmışlığı ve endişe dalgalarını baskılamaya çalışmak yerine, bu duyumsamalarla birlikte fonksiyonel bir hayat sürmenin kapısını açar.
Obsesif-kompulsif bozukluk (OKB)
Zihne davetsizce gelen obsesif düşünce ve imajları zihinden kovmaya çalışmak yerine, onların sadece birer “zihinsel gürültü” olduğunu fark ettirerek kişiyi yıpratıcı kontrol ve temizlik ritüellerinden (kompulsiyonlar) uzaklaştırır.
Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB)
Geçmişin yıkıcı anılarından, kabuslarından ve tetikleyicilerinden kaçma refleksini (yaşantısal kaçınma) kırarak; bireyin bu anılarla güvenli bir düzlemde temas kurmasını ve şimdiki zamana demirlenmesini sağlar.
Yeme ve beden imajı bozuklukları
Anoreksiya ve bulimiya gibi tablolarda, beden algısına yönelik katı yargılarla araya mesafe koymayı ve dürtüsel yeme krizleri esnasında dürtünün sönümlenmesini bekleyebilmeyi öğretir.
Madde ve davranışsal bağımlılıklar
Alkol, kumar, sigara veya kimyasal madde yoksunluğu anında gelişen yoğun aşerme (craving) dürtüsünü kontrol altına almaya çalışmak yerine; bu dürtünün geçici bir dalga gibi yaşanıp gitmesine (kabul) olanak tanır.
Kronik ağrı sendromları (fibromiyalji, migren vb.)
Tedavisi güç olan bedensel ağrılarla savaşmanın yarattığı ikincil acıyı (stres, öfke, çaresizlik) ortadan kaldırır. Ağrının varlığına rağmen yaşam kalitesini yüksek tutmayı hedefler.
Yaşamı tehdit eden / kronik sistemik hastalıklar
Kanser, MS, diyabet ve kardiyovasküler rahatsızlıklar gibi radikal tanıların ardından gelişen ölüm anksiyetesi ve varoluşsal krizlerin yönetiminde bireye rehberlik eder.
Tinnitus (sürekli kulak çınlaması)
Tıbbi olarak susturulması mümkün olmayan çınlama sesini zihinsel olarak bir “tehdit” olarak algılamayı bırakmayı ve dikkati yaşamın diğer yönlerine esnekçe kaydırabilmeyi sağlar.
Mesleki tükenmişlik ve yoğun iş stresi
İş dünyasındaki toksik mükemmeliyetçilik kalıplarını kırarak, çalışanların kendi öznel değerlerine uygun bir iş-yaşam dengesi kurmalarına yardımcı olur.
Akademik performans ve sınav anksiyetesi
Öğrencilerin sınav esnasında zihinlerinde beliren “Başaramayacaksın” şeklindeki sabote edici düşünceleri yargılamadan izlemesini ve tüm dikkatlerini önlerindeki akademik göreve odaklamasını sağlar.
Komplike yas süreçleri ve ağır kayıplar
Ölüm veya ayrılık sonrası ortaya çıkan derin kederi bastırmadan, bu acıyı kaybedilen kişiye duyulan sevginin doğal bir yansıması olarak kucaklayabilmeyi kolaylaştırır.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa lütfen vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.

SİZE AYRILAN ZAMAN